ماهیت و تعاریف مدیریت کلاس درس
در قرن حاضر پیشرفت فناوری، تغییرات سریع و پدیده جهانی شدن بر تمام ابعاد فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جوامع بشری تأثیر گذاشته است، همگام با این تغییرات روبهرشد، انتظارات جامعه از نظام آموزشی نیز هر روز تغییر یافته و موجب آن شده تا دستاندرکاران، مدیران و مدرسان پاسخگویی به نیازهای فراگیران را در اولویت کار خود قرار دهند (نیازآذری، مداح و عمویی، ۱۳۸۷: ۱۴۸). از اینرو در زمینه عوامل مؤثر بر عملکرد تحصیلی فراگیران، قابلیت حرفهای معلم و رفتارهای کلاسی وی به عنوان مهمترین معیارهای عملکرد تحصیلی فراگیران شناخته شد (فراسر و البراگ، ۱۹۹۱: نقل از مهاجری، شریف و مهاجری، ۱۳۹۱: ۲۹). ماهیت فعالیت معلم در کلاس درس با مدیریت کلاس درس درآمیخته است و معلم به عنوان مدیر کلاس با بهره گرفتن از امکانات موجود، زمینه تحقق اهداف آموزشی فراگیران را فراهم میکند (حمیدی، دماوندی و دهنوی، ۱۳۹۱: ۶). مدیریت کلاس درس از ابعاد مهم تدریس اثربخش است. نشانگرهای تدریس اثربخش در پنج مقوله شامل ۱- طراحی و تدوین درس ۲- ارائه درس ۳- مدیریت کلاس ۴- روابط انسانی و ۵- ارزشیابی از عملکرد تحصیلی دانشجویان قابل بررسی است (شریفیان، نصر و عابدی، ۱۳۸۶: ۱). مدیریت کلاس یکی از کارکردهای ضروری معلم در کلاس درس است (علویلنگرودی و سلیمانی، ۱۳۹۲: ۱۲۰). یکی از انواع مهارتهای حرفهای برای معلمان که باید در آموزشهای قبل از شروع خدمت به دست آورند مهارت مدیریت کلاس درس است (سادیک و سادیک، ۲۰۱۴: ۲۳۶۹).
مدیریت کلاس درس طبق طبقهبندی پار سونز از سازمانها در سطح فنی قرار دارد. بنابراین، طراحی و سازماندهی و عمل بهطور همزمان توسط معلم صورت میگیرد بنابراین، بین تحقق کارکردهای مدیریت در کلاس درس تقدم و تأخر عمدهای به چشم نمیخورد (رجاییپور، کاظمی و آقاحسینی، ۱۳۸۷: ۲۵). مدیریت کلاس درس دارای ویژگیها و ظرافتهای خاصی است که کارکردهای مدیریتی در آن به صورت خاصی جلوهگر میشود. مدیریت کلاس درس چه به مفهوم اداره کردن یا انجام دادن و یا یک مسئله در نظر گرفته شود، باید کارکردهای مدیریت؛ یعنی طراحی و سازماندهی، رهبری، نظارت و ارزشیابی را متحقق سازد تا جو یادگیری در کلاس اثربخش گردد (رجاییپور، کاظمی و آقاحسینی، ۱۳۸۷: ۲۵).
مدیریت کلاس درس شامل ابعاد مدیریت مکان، زمان، فعالیتها، مواد، کار، روابط اجتماعی و رفتار دانشآموزان است. بنابراین این مفهوم با طیف گستردهای از فعالیتها که توسط معلم در کلاس انجام میشود مانند سازماندهی کردن محیط فیزیکی کلاس، تعریف و تمرین روش کلاس درس، مشاهده رفتار دانشآموزان، برخورد با بی انضباطی رفتاری، تشویق دانشآموزان به قبول مسئولیت یادگیری مرتبط است (دجگیک و ستوجیلکویک، ۲۰۱۱: ۸۱۹).
مهارت مدیریت کلاس درس یکی از اجزای نخست دستورالعمل کلاس درس کارآمد است و با فرایند یادگیری دانشآموزان در کلاس درس مرتبط است (مارزانو و مارزانو، ۲۰۰۳؛ به نقل از سوب، ۲۰۱۳: ۶۷۱). مدیریت کلاس عبارت است از کلیهی تلاشهای معلم برای سرپرستی فعالیتهای کلاس درس که شامل تعاملات اجتماعی، رفتار دانشآموزان و یادگیری است (ولفکانک و گلیکمن، ۱۹۸۶: به نقل از آریاپوران، عزیزی و دیناروند، ۱۳۹۲: ۲۵). در تعریفی دیگری مدیریت کلاس درس به تمام اقدامات معلمان برای ایجاد یک محیط یادگیری تحریک کننده، وابسته است (دجگیک و ستوجیلکویک، ۲۰۱۱: ۸۱۹).
ویلیامز و استرنبرگ (۲۰۰۰)، مدیریت کلاس را مجموعهای از تکنیکها و مهارتها میدانند که به معلمان امکان میدهد، دانشآموزان را به طور اثربخش کنترل نمایند و محیطی مثبت برای یادگیری فراهم نمایند (رجاییپور، کاظمی و آقاحسینی، ۱۳۸۷: ۲۶). مدیریت کلاس درس بر اقدامات معلمان جهت ایجاد محیط حمایتی، تسهیل کننده یادگیری علمی، اجتماعی و عاطفی اشاره دارد (رحیمی و اسدالهی، ۲۰۱۲: ۴۳). مدیریت کلاس درس شامل پیشبینیها و رویههای ضروری برای ایجاد و حفظ محیطی است که در آن تدریس و یادگیری رخ میدهد (شریفیان، نصر و عابدی، ۱۳۸۶: ۳).
مدیریت کلاس درس یک فرایند چرخشی است که شامل طراحی پیشرفته، اجرا، ارزیابی در طول اجرا و ارزیابی نهایی است که موجب پیشرفت در فعالیتهای انجام شده برای یادگیری و تضمین سلامت عاطفی کودکان در کلاس درس میشود (تال، ۲۰۱۰: ۱۴۴). در مجموع میتوان مدیریت کلاس درس را شامل کلیه فعالیتها و تلاشهای معلم در محیط کلاس درس دانست که برای ایجاد یک فضای مثبت در کلاس صورت میگیرد، که در آن دانشآموزان بتوانند تواناییهای خود را نشان دهند و بتوانند آنچه را که لازم است یاد بگیرند.
۲-۲- اهمیت و ضرورت مدیریت کلاس درس
نقش مدرسه و سیستمهای آموزشی، به ویژه معلمان و چگونگی ارتباط آنان در پرورش خلافیت شناختی دانشآموزان، قابل تعمق و بررسی است (البرزی، ۱۳۸۹: ۳۳). مطالعات مختلف نشان داده است که اقدامات معلمان در کلاس درس مهمتر از همه اقداماتی که مسئولان آموزش و پرورش و مدارس انجام میدهند (دجگیک و ستوجیلکویک، ۲۰۱۱: ۸۱۹). توانایی معلمان برای سازماندهی و مدیریت کلاس درس در دستیابی دانشآموزان به نتایج مثبت آموزشی و پرورشی بسیار مهم است (علیاکبری و دارابی، ۲۰۱۳: ۱۷۱۶). در همین رابطه بننت (۲۰۰۱) در پژوهشی نشان داد که جو و سبک مدیریت کلاس باعث پیشرفت تحصیلی دانشجویان میشود. همچنین کورت و همکاران (۲۰۱۴) نیز دریافتند که مدیریت کلاس اثر مثبت و متوسطی بر باورهای خودکارآمدی مربوط به فرایند آموزش دارد. مدیریت کلاس درس، متغیری کلیدی در ایجاد جو مطلوب برای آموزش و یادگیری دانشآموزان به شمار میآید (عالی و امینیزدی، ۱۳۸۷: ۱۰۳). و بر آموزش نیروی انسانی تأثیر گذار است (بایتکین، ۲۰۰۹: ۲۶۱۵).
انگیزش و موفقیت شناختی دانشآموزان در گرو فرایند ارتباطهای بین معلم و دانشآموز است و آنچه تبیینکننده نقش مؤثر معلم در کسب پیامدهای مثبت است علاوه بر خودتعیینی و انگیزش، تأثیری است که معلم بر باورهای اسنادی دانشآموزان دارد (البرزی، ۱۳۸۹: ۳۵). سبک مدیریت کلاسی مناسب منجر به افزایش کارآیی نظام آموزشی و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان میشود (عربزاده، کدیور، فرزاد، کاووسیان و نیکدل، ۱۳۹۰: ۵۲).
بنابراین مدیریت مناسب کلاس درس محیطی ایجاد میکند که در آن دانشآموزان نه بر مبنای انگیزه اجتنابی، برای احتراز از تنبیه و یا به صرف کسب تشویق، بلکه بنا به حس مسئولیتپذیری رفتار میکنند. (حمیدی، دماوندی و دهنوی، ۱۳۹۱: ۷). هنگامی که سبکهای تعاملی معلم به طور صحیح به کار بسته شود، معلم فراهم کننده و هدایت کننده فرصتهای یادگیری، عامل اساسی ارضاء دلبستگیها و نیازهای فراگیران و پرورش دهندهی مهارتهای اساسی و مهم در دانشآموزان است (ریوی و همکاران، ۲۰۰۵: به نقل از البرزی و خیر، ۱۳۹۰: ۵۴).
- ۱٫ Fraser & Walberge
- ۲. Classroom Management
- ۱. Sadik & Sadik
- Djigic & Stojiljkovic
۳ . Marzano & Marzano
- ۴. Sueb
۵ . Wolfgang & Glicman
- ۱. Williams & Sternberg
۲ . Rahimi & Asadollahi
۳ . Tal
